Risk değerlendirmesi, iş sağlığı ve güvenliği yönetiminin en önemli temel çalışmalarından biridir. İş yerinde çalışanların sağlık ve güvenliğini etkileyebilecek tehlikelerin sistematik olarak belirlenmesi, bu tehlikelerden kaynaklanan risklerin değerlendirilmesi ve uygun kontrol önlemlerinin oluşturulması amacıyla gerçekleştirilir.
Etkili bir risk değerlendirmesinin temel amacı yalnızca mevzuat kapsamında bir doküman oluşturmak değildir. Asıl amaç, iş yerindeki gerçek çalışma koşullarını anlamak ve meydana gelebilecek iş kazaları veya sağlık problemlerini önceden engelleyebilecek tedbirler geliştirmektir.
Bu nedenle risk değerlendirmesi ofiste hazırlanıp dosyada saklanan statik bir belge olarak görülmemelidir. Üretim alanları, makineler, çalışan davranışları, kullanılan maddeler, çalışma yöntemleri ve iş organizasyonu sahada gözlemlenmeli ve değerlendirme gerçek koşullara göre yapılmalıdır.
Tehlike ve Risk Arasındaki Fark Nedir?
Risk değerlendirmesinin doğru yapılabilmesi için öncelikle tehlike ve risk kavramlarının birbirinden ayrılması gerekir.
Tehlike, çalışanlara, ekipmanlara veya çevreye zarar verme potansiyeline sahip durum veya kaynaktır. Elektrik enerjisi, hareketli makine parçaları, kimyasal maddeler, yüksekten çalışma veya yoğun gürültü birer tehlike örneği olabilir.
Risk ise bu tehlikenin zarar oluşturma ihtimali ve ortaya çıkabilecek sonucun şiddetiyle ilişkilidir.
Örneğin yüksekten çalışma bir tehlikedir. Çalışanın uygun korkuluk, yaşam hattı veya diğer güvenlik sistemleri olmadan yüksekte çalışması ise ciddi yaralanma veya ölümle sonuçlanabilecek bir risk oluşturur.
Risk Değerlendirmesine Nereden Başlanır?
İyi bir risk değerlendirmesi işletmenin faaliyetlerinin anlaşılmasıyla başlar. İş yerinde hangi bölümlerin bulunduğu, hangi işlerin yapıldığı, hangi makinelerin kullanıldığı, hangi maddelerin işlendiği ve çalışanların görevlerinin neler olduğu belirlenmelidir.
İşletmenin tamamını tek bir alan gibi değerlendirmek yerine çalışma alanlarını ve faaliyetleri bölümlere ayırmak daha etkili sonuç verir. Örneğin üretim, depo, bakım, laboratuvar, ofis, sevkiyat ve açık saha birbirinden farklı risklere sahip olabilir.
1. Tehlikelerin Belirlenmesi
Risk değerlendirmesinin ilk önemli aşaması iş yerindeki tehlikelerin belirlenmesidir. Bu aşamada yalnızca daha önce meydana gelmiş kazalara odaklanmak yeterli değildir. Henüz kazaya neden olmamış fakat gelecekte zarar oluşturabilecek durumların da tespit edilmesi gerekir.
Tehlike belirleme çalışmasında aşağıdaki kaynaklardan yararlanılabilir:
- İş yerinde yapılan saha gözlemleri,
- Çalışanlardan alınan geri bildirimler,
- Daha önce meydana gelen iş kazaları,
- Ramak kala olay kayıtları,
- Makine ve ekipman kullanım talimatları,
- Kimyasal maddelere ait güvenlik bilgileri,
- Bakım ve arıza kayıtları,
- İşyeri sağlık gözetimi sonuçları,
- Önceki risk değerlendirmeleri,
- Çalışma ortamı ölçümleri.
2. Kimlerin Risk Altında Olduğu Belirlenmelidir
Bir tehlikenin kimleri etkileyebileceği risk seviyesini belirleyen önemli faktörlerden biridir. Tehlikeye yalnızca makineyi kullanan operatör maruz kalmayabilir. Aynı bölgede çalışan bakım personeli, temizlik çalışanı, ziyaretçi veya başka bir bölümden gelen çalışan da etkilenebilir.
Bunun yanında yeni işe başlayan çalışanlar, genç çalışanlar, deneyimi sınırlı personel veya özel çalışma koşullarına sahip kişiler açısından da değerlendirme yapılması gerekebilir.
3. Risk Seviyesinin Değerlendirilmesi
Tehlikeler belirlendikten sonra bu tehlikelerin ne kadar önemli risk oluşturduğu değerlendirilir. İşletmelerde farklı risk değerlendirme yöntemleri kullanılabilir. Seçilen yöntemin iş yerinin faaliyet yapısına uygun olması önemlidir.
Birçok yöntemde temel olarak iki unsur dikkate alınır:
- Olayın meydana gelme olasılığı,
- Meydana gelmesi durumunda ortaya çıkabilecek sonucun şiddeti.
Bazı yöntemlerde maruziyet sıklığı gibi ek faktörler de değerlendirmeye dahil edilebilir. Elde edilen sonuçlar risklerin önceliklendirilmesine yardımcı olur.
4. Kontrol Tedbirleri Belirlenmelidir
Risklerin belirlenmesi tek başına iş güvenliğini sağlamaz. Belirlenen risklerin kontrol edilmesine yönelik uygulanabilir önlemler oluşturulmalıdır.
Kontrol tedbirleri belirlenirken mümkün olduğunca riski kaynağında azaltan çözümler tercih edilmelidir.
Örneğin tehlikeli bir makine parçası sürekli olarak çalışanın erişebileceği durumdaysa yalnızca çalışana dikkatli olması gerektiğini söylemek yeterli değildir. Öncelikle makinenin fiziksel koruyucularla güvenli hale getirilmesi değerlendirilmelidir.
Genel olarak kontrol yaklaşımında şu sıralama dikkate alınabilir:
- Tehlikenin tamamen ortadan kaldırılması,
- Daha az tehlikeli yöntem veya malzemeyle değiştirilmesi,
- Mühendislik ve teknik kontrol önlemlerinin uygulanması,
- Organizasyonel ve idari önlemlerin oluşturulması,
- Gerekli kişisel koruyucu donanımların kullanılması.
Makine Güvenliği Riskleri
Üretim işletmelerinde makineler en önemli risk kaynaklarından biri olabilir. Hareketli parçalar, kesici yüzeyler, sıkışma noktaları ve beklenmedik makine hareketleri ciddi kazalara neden olabilir.
Risk değerlendirmesi sırasında makine koruyucuları, acil durdurma sistemleri, bakım süreçleri ve çalışanların makine kullanım şekilleri gözlemlenmelidir.
Ayrıca bakım veya arıza müdahalesi sırasında makinenin enerjisinin güvenli biçimde kontrol altına alınması önemlidir. Normal üretim sırasında güvenli görünen bir makine bakım sırasında farklı riskler oluşturabilir.
Elektrik Riskleri
Elektrik tesisatları ve elektrikli ekipmanlar hemen her iş yerinde bulunur. Hasarlı kablolar, uygunsuz bağlantılar, açık elektrik panoları veya yetkisiz müdahaleler ciddi güvenlik riski oluşturabilir.
Elektrik risklerinin değerlendirilmesinde tesisatın genel durumu, pano güvenliği, topraklama sistemleri, kaçak akım koruma ekipmanları ve bakım uygulamaları incelenebilir.
Yangın Riskleri
Yangın riski değerlendirmesi yalnızca yangın söndürücü bulunup bulunmadığının kontrol edilmesi değildir. İş yerinde yanıcı maddelerin varlığı, olası tutuşturucu kaynaklar, elektrik sistemleri, sıcak işler, depolama koşulları ve kaçış yolları birlikte değerlendirilmelidir.
Acil çıkışların kapatılmaması, kaçış yollarının açık tutulması ve çalışanların yangın durumunda nasıl hareket edeceğini bilmesi önemlidir.
Kimyasal Riskler
Kimyasal maddeler kullanılan işletmelerde yalnızca ürünün adı değil, sağlık ve güvenlik açısından oluşturduğu özellikler değerlendirilmelidir. Maddenin solunum, cilt veya göz teması yoluyla çalışanları etkileyip etkilemeyeceği dikkate alınmalıdır.
Kimyasalların etiketlenmesi, uygun şekilde depolanması, farklı maddelerin birbirleriyle uyumluluğu ve kullanılan kişisel koruyucular değerlendirme kapsamına alınabilir.
Ergonomik Riskler
Ergonomi yalnızca ofis çalışanlarını ilgilendiren bir konu değildir. Ağır yük kaldırma, uygunsuz çalışma pozisyonları, tekrarlayan hareketler ve uzun süre ayakta çalışma birçok sektörde kas ve iskelet sistemi sorunlarına neden olabilir.
Risk değerlendirmesi sırasında çalışanların işi gerçekten nasıl yaptığı gözlemlenmelidir. Çalışma yüksekliği, yüklerin ağırlığı, taşıma mesafesi ve kullanılan yardımcı ekipmanlar değerlendirilerek çalışma yöntemi iyileştirilebilir.
Gürültü ve Fiziksel Etkenler
Gürültü, titreşim, sıcaklık, aydınlatma ve diğer fiziksel etkenler çalışan sağlığı üzerinde önemli etkiler oluşturabilir. Özellikle üretim tesislerinde gürültü seviyelerinin yalnızca çalışanların şikâyetlerine göre değerlendirilmesi yeterli değildir.
Gerekli durumlarda çalışma ortamı ölçümleri yapılarak maruziyet seviyeleri daha objektif şekilde belirlenebilir.
Ramak Kala Olaylar Neden Önemlidir?
Ramak kala olay, herhangi bir yaralanma veya hasar meydana gelmeden sonuçlanan ancak farklı koşullarda kazaya dönüşebilecek olaydır. Bu tür olayların kayıt altına alınması risk değerlendirmesi açısından son derece değerlidir.
Bir çalışan kaygan zeminde dengesini kaybedip düşmeden kurtulduysa olay sonucunda yaralanma oluşmamış olabilir. Ancak aynı koşullar devam ettiği sürece ileride ciddi bir kaza meydana gelebilir.
Ramak kala olayların bildirilmesi işletmeye kazalar gerçekleşmeden önce önlem alma fırsatı sağlar.
Risk Değerlendirmesi Bir Defa Yapılıp Biter mi?
Risk değerlendirmesi yaşayan bir süreçtir. İş yerinde yeni bir makinenin kullanılmaya başlanması, üretim yönteminin değişmesi, yeni kimyasal maddelerin kullanılması veya çalışma alanının yeniden düzenlenmesi mevcut riskleri değiştirebilir.
Bunun yanında meydana gelen kazalar, ramak kala olaylar veya saha gözlemleri de risk değerlendirmesinin tekrar gözden geçirilmesini gerektirebilir.
Bu nedenle risk değerlendirmesinin düzenli olarak takip edilmesi ve iş yerindeki değişikliklere göre güncellenmesi gerekir.
Çalışanların Risk Değerlendirmesine Katılımı
Çalışanlar günlük olarak işi gerçekleştiren kişilerdir ve çalışma sürecindeki birçok sorunu doğrudan gözlemleyebilirler. Bu nedenle çalışanlardan alınan geri bildirimler risk değerlendirmesinin kalitesini önemli ölçüde artırabilir.
Bir makinede sürekli yaşanan sorun, kullanılmayan bir koruyucu veya çalışma alanındaki pratik bir güçlük çalışanlar tarafından daha hızlı fark edilebilir. Çalışanların güvenlik sorunlarını rahatlıkla bildirebildiği bir ortam oluşturulması bu açıdan önemlidir.
Risk Değerlendirmesinde Yapılan Yaygın Hatalar
Risk değerlendirmelerinin uygulamada etkisiz kalmasının bazı yaygın nedenleri bulunmaktadır.
- Değerlendirmenin yalnızca belge hazırlamak amacıyla yapılması,
- Saha incelemesinin yeterince detaylı gerçekleştirilmemesi,
- Her işletmeye aynı standart risklerin yazılması,
- Çalışanların görüşlerinin alınmaması,
- Belirlenen önlemlerin uygulanıp uygulanmadığının takip edilmemesi,
- İş yerindeki değişikliklerden sonra değerlendirmenin güncellenmemesi,
- Risklerin işletmenin gerçek çalışma yöntemleriyle ilişkilendirilmemesi.
Risk Değerlendirmesi Sonrası Takip
Risk değerlendirmesinin hazırlanması sürecin başlangıcıdır. Belirlenen önlemlerin kim tarafından, hangi sürede ve nasıl uygulanacağı planlanmalıdır.
Örneğin risk değerlendirmesinde bir makineye koruyucu yapılması gerektiği belirlendiyse yalnızca bu önerinin dokümana yazılması yeterli değildir. Uygulamanın gerçekleştirilip gerçekleştirilmediği daha sonra kontrol edilmelidir.
Bu yaklaşım risk değerlendirmesini statik bir dokümandan gerçek bir iş güvenliği yönetim aracına dönüştürür.
ÇETKA OSGB Risk Değerlendirmesi Yaklaşımı
ÇETKA OSGB olarak risk değerlendirmesi çalışmalarında işletmenin faaliyet alanını, kullanılan ekipmanları, çalışanların yaptığı işleri ve sahadaki gerçek çalışma koşullarını birlikte ele alıyoruz.
Amacımız yalnızca risklerin listelendiği bir doküman oluşturmak değil, işletmenin günlük çalışma sisteminde uygulanabilecek önleyici çözümlerin belirlenmesine katkı sağlamaktır.
İş güvenliği uzmanlarımızın saha gözlemleri, işletme yetkililerinin bilgileri ve çalışanlardan elde edilen geri bildirimler doğrultusunda çalışma alanlarının daha güvenli hale getirilmesine yönelik öneriler oluşturulabilir.
Sonuç
Risk değerlendirmesi güvenli bir çalışma ortamının oluşturulmasında temel araçlardan biridir. Tehlikelerin doğru belirlenmesi, risk seviyelerinin gerçekçi şekilde değerlendirilmesi ve uygulanabilir kontrol tedbirlerinin oluşturulması iş kazalarının ve mesleki sağlık sorunlarının önlenmesine önemli katkı sağlar.
Ancak gerçek başarı yalnızca risk değerlendirme dokümanının hazırlanmasıyla elde edilmez. Belirlenen önlemlerin uygulanması, sürekli takip edilmesi, çalışanların sürece dahil edilmesi ve iş yerindeki değişikliklerle birlikte risk değerlendirmesinin güncel tutulması gerekir.
Güvenli iş yeri oluşturmak, tek seferlik bir çalışma değil; sürekli takip, gelişim ve ortak sorumluluk gerektiren bir süreçtir.